Het ontstaan van de vestingstad Leerdam

oude-plattegrond-leerdamLeerdam is van oudsher een vestingstadje, gelegen op de noordoever van de schilderachtige Linge, op de grens van Zuid-Holland en Gelderland. De plaats werd door de heren van Arkel gesticht bij (en genoemd naar) de dam, die het toenmalige veenriviertje de Leede afsloot van de Linge, waarin het afwaterde (de Leeder-dam). Verteld wordt dat deze stichting gebeurde rond het jaar 1000 door heer Fop van Arkel. Hoe dit ook zij: in 1143 komen we de plaats tegen als Ter Leede. De eerste inwoners waren waarschijnlijk mensen die meehielpen bij de ontginning van het onbewoonde, moerassige, binnenland. Overigens vinden we de eerste officiële vermelding van Leerdam pas in een akte uit het jaar 1284. In 1382 en 1407 kreeg de plaats stadsrechten.

Zuidwal-muizentorensZoals de plattegrond laat zien was de plaats geheel omgracht, ommuurd en omwald. Helaas werden tussen 1822 en 1870 de stadspoorten gesloopt en de stadsgracht deels gedempt. Nu is alleen de Zuidwal nog overgebleven, die in de jaren ’60 en ‘90 van de 20e eeuw fraai is gerestaureerd, compleet met de zogenaamde ‘Muizentorens’.

koningin-BeatrixDe heerlijkheid Leerdam was eerst in bezit van de geslachten Van der Leede en Van Arkel. In 1498 werd de heerlijkheid verheven tot een graafschap en kwam het via de geslachten Van Egmond en Van Buren in 1558 in eigendom van Willem I, Prins van Oranje. Deze band tussen Leerdam en het Oranjehuis is er tot op heden: koningin Beatrix is nog steeds Gravin van Leerdam.

 

hofje-van-mevrouw-van-AerdenHet kasteel, in het zuidwesten van de stad, werd rond 1270 gebouwd door één van de heren Van der Leede. (Dit als vervanging van het oude kasteel Ter Leede, dat tussen Leerdam en Leerbroek stond.) Het werd in 1574 door de Spanjaarden verwoest. In 1770 schonk Prins Willem V de grond, waarop al tweehonderd jaar een ruïne lag, aan weduwe van Aerden, die haar kapitaal naliet om hier een hofje op te richten voor behoeftige dames. Het ‘Hofje van mevrouw van Aerden’, herbergt nu onder andere een museum, waarin de unieke 17e-eeuwse schilderijencollectie van mevrouw van Aerden wordt tentoongesteld. Ook is een zaal ingericht als trouw- en raadszaal voor de burgerlijke gemeente.

Markt-Grote-KerkCentraal in de binnenstad ligt al eeuwenlang de Grote Kerk aan het Kerkplein. Over haar geschiedenis leest u elders meer.











Van agrarische bedrijvigheid naar een industriestad

De Leerdamse bevolking leefde oorspronkelijk van de akkerbouw (graan en hennep), de veehouderij en de fruitteelt (Leerdam ligt namelijk op de grens van de Betuwe); en van alle bedrijvigheid daaromheen. Rond 1700 stond Leerdam vooral bekend om het stoelenmaken; een nijverheid, die helemaal verdwenen is. In de daaropvolgende eeuwen werd Leerdam meer en meer een industriestadje, met als drie grootste industrieën:

Houtloodseen bloeiende handel in hout. Hout uit Scandinavië en de Oostzeelanden werd in vlotten over de Linge aangevoerd, om hier in houtzaagmolens, timmerfabrieken en een scheepstimmerwerf verder verwerkt te worden. Deze omvangrijke houtverwerkende industrie werd beëindigd in de jaren tachtig van de 20e eeuw. Op deze plaats bevindt zich nu nieuwbouwwijk Varsseveld.

Glas-kunstglasblazerde productie van glas. In 1765 werd de eerste glasblazerij langs de Linge gesticht; waarna er nog meerdere zouden volgen. De huidige Glasfabriek Leerdam is internationaal bekend als de ‘Royal Leerdam Crystal’. Naast allerhande glazen gebruiksvoorwerpen worden hier door glasblazers en kunstenaars ook allerlei glazen kunstvoorwerpen vervaardigd. In het Nationaal Glasmuseum en in de Glasblazerij (beiden te Leerdam) wordt hierover van alles aan het publiek getoond.

Leerdammer-gatenkaasde productie van kaas. In 1914 richtte Bas Baars het bedrijf Baars Kaas op, waarmee hij elders gemaakte kaas verhandelde. In 1970 kocht directeur C. Baars kaasfabriek ‘De Vijfheerenlanden’ en legde hij zich toe op het ontwikkelen van nieuwe kaassoorten. In 1976 werd de Leerdammer gatenkaas uitgevonden: “een heerlijk romige kaas met een milde, zoete en nootachtige smaak.” Deze kaas werd – na de Goudse en de Edammer kaas – al snel de derde in grootte. De kaas wordt gemaakt in het nabijgelegen Schoonrewoerd.

Bevolkingsgroei

Straatbeeld-Leerdam-WestDeze industrieën vroegen in de naoorlogse jaren om steeds meer werknemers. Daarom verwelkomde Leerdam veel allochtone medeburgers van Turkse, Marokkaanse en Somalische komaf. Ook is er een grote Molukse gemeenschap in Leerdam. Deze nieuwe Leerdammers werden gehuisvest in Leerdam-West; een wijk die voornamelijk in de jaren ’60 van de 20e eeuw gebouwd werd (al was hier al sinds 1900 huizenbouw nabij de glasfabriek).

Centrale-ligging-LeerdamToen de bevolking van Leerdam bleef groeien, werd in de jaren ’70-‘80 van de 20e eeuw opnieuw een nieuwe wijk gebouwd: Leerdam-Noord. Deze uitbreiding was nodig door groei van binnenuit en door de komst van forensen, voor wie Leerdam een prettige woonplaats was en is, vanwege haar goede bereikbaarheid in het centrum van het land, in de driehoek van de snelwegen A27, A2 en A15.

Daarnaast kent Leerdam nog de wijk Leerdam-Oost: een wijk die in fasen werd uitgebreid rondom de provinciale weg N327, de Koningin Emmalaan. Al met al groeide de bevolking van 9.500 in 1910 tot bijna 21.000 op dit moment. Dit aantal is inclusief de dorpen Kedichem, Oosterwijk en Schoonrewoerd, die sinds de gemeentelijke herindeling van 1986 bij de gemeente Leerdam behoren.

Beste-BinnenstadTe midden van deze wijken en dorpen bleef het historisch centrum van Leerdam het kloppende hart van onze gemeente. De binnenstad – die ook een regionale functie heeft – heeft een gevarieerd en breed winkelbestand; waarbij de gemeente veel zorg besteedt aan een sfeervolle aankleding van de straten.

 
 

Structuurkaart-Leerdam-WestMomenteel wordt er gewerkt aan een grondige renovatie en herstructurering van Leerdam-West, waarbij de leefbaarheid sterk verbeterd wordt. In het verlengde hiervan rekenen ook de plannen voor de toekomst met een uitbreiding van Leerdam-West. Tussen de stedelijke bebouwing en het Groene Hart moeten er aantrekkelijke woningen verrijzen in een groene en waterrijke omgeving; met daarbij een eigen station Leerdam-West op de spoorlijn Dordrecht-Geldermalsen.

Structuurkaart Leerdam-West (west), 2007